Yangın Güvenliği Mevzuatı Analizi: Kontrol Süreçleri, Periyotlar ve Sorumluluklar

1.0 Giriş: Mevzuatın Stratejik Önemi ve Analizin Amacı

Türkiye’de yangın güvenliği denetimleri, binaların tasarımından işletme aşamasına kadar tüm yaşam döngüsü boyunca can ve mal güvenliğini teminat altına alan kritik bir süreçtir. Bu sürecin yasal çerçevesi, temel olarak “Binaların Yangından Korunması Hakkındaki Yönetmelik” (BYKHY) ve bu yönetmeliğe dayanak teşkil eden “3194 sayılı İmar Kanunu” tarafından çizilir. Bu düzenlemeler, proaktif bir yaklaşımla riskleri yönetir, olası bir yangın durumunda zararı en aza indirir ve yapıların güvenli bir şekilde kullanılmasını sağlar.

Bu analizin temel amacı, söz konusu mevzuat ekseninde yangın güvenliği kontrol süreçlerini, bu süreçlerde rol alan aktörlerin görev ve sorumluluklarını ve denetimlerin hangi periyotlarla gerçekleştirilmesi gerektiğini profesyonel bir bakış açısıyla aydınlatmaktır.

Bu doğrultuda, mevzuatın temel taşlarını oluşturan yasal düzenlemelerin birbirleriyle olan ilişkisi ve sisteme kattıkları değerler bir sonraki bölümde detaylandırılacaktır.

2.0 Yasal Çerçeve: İmar Kanunu ve Yangın Yönetmeliği İlişkisi

Yangın güvenliği denetim sisteminin etkinliği, yetki ve sorumlulukların net bir şekilde tanımlandığı sağlam bir yasal zemin üzerine kuruludur. Bu zeminin temelini 3194 sayılı İmar Kanunu ve bu kanuna istinaden hazırlanan Binaların Yangından Korunması Hakkındaki Yönetmelik oluşturur. Bu iki düzenleme, birbiriyle hiyerarşik ve tamamlayıcı bir ilişki içinde, genel çerçeveden teknik detaya uzanan bütüncül bir yapı sunar.

Özünde, 3194 sayılı İmar Kanunu sistemin yasal iskeletini ve yaptırım gücünü oluştururken, BYKHY bu iskeleti dolduran teknik kas ve sinir sistemini teşkil eder. Biri olmadan diğeri etkisiz kalır; Kanun “ne yapılması gerektiğini” ve “yapılmazsa ne olacağını” söylerken, Yönetmelik “nasıl yapılacağını” en ince ayrıntısına kadar tarif eder.

2.1 3194 Sayılı İmar Kanunu’nun Rolü

3194 sayılı İmar Kanunu, yangın güvenliği denetimlerine ilişkin genel yasal dayanağı sağlar. Kanun, bir binanın yasal varlık kazanma süreci olan ruhsatlandırma aşamasında (yapı ruhsatı, yapı kullanma izin belgesi vb.) yangın güvenliği kriterlerinin yerine getirilmesini zorunlu kılar. Bu kapsamda kanunun temel işlevleri şunlardır:

• Genel Yetki Çerçevesi: Binalardaki yangın önlemlerinin alınması konusunda ilgili idarelere (örneğin itfaiye teşkilatı) genel yetki verir. İtfaiye, gerekli gördüğü durumlarda binalarda yangına karşı önlem aldırabilir.

• Ruhsatlandırma Süreci: Yangın güvenliğine ilişkin rapor ve belgelerin, binaların ruhsatlandırılma sürecinin ayrılmaz bir parçası olmasını sağlar.

• Cezai Yaptırımlar: Yangın Güvenlik Uzmanlarının görevlerini kötüye kullanmaları veya mevzuata aykırı hareket etmeleri durumunda uygulanacak cezai müeyyidelerin yasal dayanağını oluşturur. Bu, sistemin suistimale karşı korunmasında kilit bir rol oynar.

2.2 Binaların Yangından Korunması Hakkındaki Yönetmelik (BYKHY)

Binaların Yangından Korunması Hakkındaki Yönetmelik (BYKHY), İmar Kanunu’nun çizdiği genel çerçevenin teknik ve uygulamaya yönelik detaylarını belirleyen temel düzenlemedir. Yönetmelik, kanunun genel hükümlerini somutlaştırarak aşağıdaki gibi kritik konuları düzenler:

• Teknik Esaslar: Binaların tasarımından kullanımına kadar uyulması gereken pasif ve aktif yangın güvenlik sistemlerine dair tüm teknik standartları ve kuralları içerir.

• Kontrol Periyotları: Binaların kullanım sınıfına ve tehlike düzeyine göre periyodik kontrollerin hangi sıklıkta yapılacağını belirler.

• Uzman Nitelikleri: Periyodik kontrolleri yapacak olan Yangın Güvenlik Uzmanlarının niteliklerini, görev, yetki ve sorumluluklarını tanımlar.

• Kontrol Süreçleri: Denetim sürecinin nasıl işleyeceğini, raporlamanın nasıl yapılacağını ve uygunsuzluk durumunda izlenecek adımları netleştirir.

Bu yasal çerçeve, teorik kuralların sahada nasıl hayata geçirileceğini tanımlayan kontrol süreçleri ile uygulamaya dönüşmektedir.

3.0 Yangın Güvenliği Kontrol Süreçleri ve Aktörler

Bu bölüm, mevzuatın teorisinin, sahanın pratiğine dönüştüğü noktayı inceler. Mevzuatta tanımlanan kontrol süreçleri, yasal çerçevenin işleyişini gösteren bir yol haritası niteliğindedir ve sürecin başarısı, bina sahibi ve yöneticilerinden denetleyici kurumlara ve uzmanlara kadar ilgili tüm aktörlerin rollerini eksiksiz bir şekilde yerine getirmesine bağlıdır.

3.1 Kontrol Sürecinin İşleyişi

Yangın güvenliği mevzuatı kapsamındaki kontrol süreci, bina, tesis ve işletmelerin sahibi, yöneticisi ve sorumlularının yükümlülüğü ile başlar. Sürecin ilerleyişi, denetimin kimin tarafından yapılacağı kararına bağlı olarak iki ana kola ayrılır:

1. Başlangıç ve Sorumluluk: Sürecin tetikleyicisi, bina sahibi veya yöneticisinin periyodik kontrol yaptırma sorumluluğudur.

2. Denetim Otoritesi Seçimi: Bu aşamada temel karar, denetimin resmi kurum olan İtfaiye tarafından mı yoksa yetkilendirilmiş özel bir profesyonel olan Yangın Güvenlik Uzmanı tarafından mı yapılacağıdır.

◦ İtfaiye Yolu: Denetimin İtfaiye Denetim Şubesi tarafından yapılması tercih edildiğinde, resmi denetim süreci başlar.

◦ Yangın Güvenlik Uzmanı Yolu: Denetimin yetkili bir Yangın Güvenlik Uzmanı tarafından yapılması tercih edildiğinde, uzman periyodik kontrolü gerçekleştirir ve binanın durumunu raporlar.

3. Raporlama ve Sonuç: Uzman tarafından yapılan kontrol sonucunda süreç, tespit edilen duruma göre şekillenir:

◦ Uygunluk Durumu: Binanın ilgili mevzuata tam uygun olduğunun tespit edilmesi halinde, uzman tarafından geçerli bir “Yangın Güvenlik Raporu” düzenlenir. Bu raporun geçerlilik süresi, bir sonraki periyodik kontrol dönemine kadardır.

◦ Uygunsuzluk Durumu: Binada mevzuata aykırı eksiklikler tespit edilmesi halinde, uzman tarafından bir “Uygunsuzluk Raporu” düzenlenir. Bu rapor, yasal işlem başlatılması için derhal ilgili İtfaiye birimine bildirilir ve mevzuat gereği süreç işletilir.

3.2 İlgili Bakanlıkların Denetim Kapsamları

Yangın güvenliği, sadece itfaiye denetimlerinin değil, aynı zamanda farklı bakanlıkların kendi sorumluluk alanlarında yürüttükleri denetimlerin de önemli bir parçasıdır. Bu kurumlar, kendi periyodik kontrollerini yaparken, denetledikleri yapının geçerli bir “Yangın Güvenlik Raporu” olup olmadığını bir ön koşul olarak değerlendirirler.

Bu kapsamda denetim yapan bazı bakanlıklar ve denetim alanları şunlardır:

• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) Denetimi

• Kültür ve Turizm Bakanlığı: Yıldız Denetimi (Konaklama tesisleri için)

• Sağlık Bakanlığı: Sağlık Denetimi

• Milli Eğitim Bakanlığı: Eğitim Denetimi

• Tarım ve Orman Bakanlığı: Hijyen Denetimi

• Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Teşvik Verilmesi Süreçleri

• Gençlik ve Spor Bakanlığı: Periyodik Yurt Denetimleri

Bu çok katmanlı denetim yapısı, yangın güvenliğini sadece İtfaiye’nin sorumluluğunda olan izole bir alan olmaktan çıkararak, bir işletmenin veya kurumun yasal faaliyetlerini sürdürebilmesinin temel bir ön koşulu haline getirir. Böylece, mevzuata uyum bir zorunluluk olarak tüm operasyonel süreçlere entegre edilmiş olur.

4.0 Periyodik Kontrollerin Esasları ve Süreleri

Periyodik kontroller, sistemin proaktif nabzını oluşturur ve yangın güvenlik sistemlerinin zaman içindeki işlevselliğini güvence altına alır. Bu kontroller, tesisat ve sistemlerin bakımsız kalması veya kullanım amacındaki değişiklikler nedeniyle yetersiz kalması gibi riskleri ortadan kaldırır. Kontrol periyotları, BYKHY tarafından binaların kullanım sınıfı ve barındırdığı tehlike seviyesine göre risk temelli bir yaklaşımla belirlenmiştir.

Aşağıdaki tablo, farklı bina türleri için belirlenen azami kontrol periyotlarını göstermektedir:

Kullanım Sınıfı	Tanım	Kontrol Periyodu (ay)
Konut	Yapı Yüksekliği 31.50 m üstü	36
Konaklama amaçlı binalar	Yatak sayısı 50’nin üstünde	12
Kurumsal binalar	Yatak sayısı 100’ün üstünde	24
Büro binaları	İnşaat alanı 1000 m² ve altı	36
Büro binaları	İnşaat alanı 1000 m² üstü	24
Ticari amaçlı binalar	İnşaat alanı 1000 m² ve altı	36
Ticari amaçlı binalar	İnşaat alanı 1000 m² üstü	24
Endüstriyel Tesisler	Yüksek Tehlikeli Yapılar	12
Endüstriyel Tesisler	Orta Tehlikeli Yapılar	24
Endüstriyel Tesisler	Düşük Tehlikeli Yapılar	36
Toplanma Amaçlı Binalar	İnşaat alanı 1000 m² ve altı	36
Toplanma Amaçlı Binalar	İnşaat alanı 1000 m² üstü	24
Depolama Amaçlı Tesisler	Yüksek Tehlikeli Yapılar	12
Depolama Amaçlı Tesisler	Orta Tehlikeli Yapılar	24
Depolama Amaçlı Tesisler	Düşük Tehlikeli Yapılar	36
Yüksek Tehlikeli Yerler	Sınıf olmaksızın	12

Önemli Not: BYKHY ile belirlenen bu periyotlardaki yapı kontrollerini yapacak olan uzman personelin, binalardaki tesisat, ekipman ve diğer unsurlar için kendi uzmanlık alanları kapsamında ayrıca bir kontrol ve değerlendirme çalışması yapması gerekmektedir.

5.0 Yangın Güvenlik Uzmanlığı Statüsü

Yangın Güvenlik Uzmanları, sistemin yetkin uygulayıcıları ve güvencesi konumundadır. Mevzuatın sahadaki etkin uygulamasında en kritik role sahip, yetkilendirilmiş bu profesyonellerin nitelikleri ve sorumlulukları, sistemin güvenilirliği için titizlikle düzenlenmiştir.

5.1 Uzmanlık Seviyeleri ve Nitelikler

Bakanlıkça belirlenen meslek disiplinlerine göre üç farklı uzmanlık seviyesi tanımlanmıştır:

• YGU1 – Birinci Seviye Yangın Güvenlik Uzmanı

• YGU2 – İkinci Seviye Yangın Güvenlik Uzmanı

• YGU3 – Üçüncü Seviye Yangın Güvenlik Uzmanı

Uzman adayı olabilmek için karşılanması gereken temel şartlar şunlardır:

1. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yetkilendirilen eğitim kurumlarından, asgari süresi ve müfredatı Bakanlıkça belirlenen eğitimleri almak.

2. Eğitim sonunda Bakanlığın yapacağı veya yaptıracağı merkezi sınavda başarılı olmak.

Yetkilendirilen uzmanların bilgileri, şeffaflık ve denetlenebilirlik amacıyla Bakanlığın web sitesi üzerinden kamuoyuna ilan edilir. Ayrıca, uzmanların mesleki bilgilerini güncel tutmaları için her yıl Bakanlıkça belirlenen meslek içi eğitimleri almaları zorunludur.

5.2 Görev, Sorumluluk ve Yaptırımlar

Yangın Güvenlik Uzmanlarının temel görevi, sorumluluk alanlarındaki binaların periyodik kontrollerini yaparak mevzuata uygunluğunu denetlemek ve sonuçlarını bir “Yangın Güvenlik Raporu” ile belgelemektir.

Bu önemli görevin kötüye kullanılması veya ihmal edilmesi ciddi sonuçlar doğurur. Görevlerini mevzuata uygun şekilde yapmayan veya kasıtlı olarak aykırı rapor düzenleyen uzmanlar, 3194 sayılı İmar Kanunu kapsamında tanımlanan cezai müeyyidelerle karşı karşıya kalırlar. Bu durum, sistemin güvenilirliğini sağlayan en önemli caydırıcı unsurdur.

6.0 Tespit Edilen Eksiklikler ve Uygulanacak Yaptırımlar

Yaptırım mekanizmaları, mevzuatın kâğıt üzerinde kalmasını engelleyen, tüm paydaşları sorumluluklarını yerine getirmeye teşvik eden ve sistemin caydırıcılığını sağlayan temel bir unsurdur.

Periyodik kontrol sonucunda bir binada eksiklikler tespit edilmesi durumunda, ilgili idare tarafından eksikliklerin giderilmesi için 6 ayı geçmemek üzere bir süre tanınır. Eğer tespit edilen eksiklikler esaslı bir tadilat gerektiriyorsa, bu tadilatın yapılabilmesi için ilgili idaresinden ruhsat veya izin alınması zorunludur.

Mevcut yapılarda aşağıdaki uygunsuzluk durumlarının tespiti halinde ise doğrudan cezai müeyyide uygulanır:

• Gerekli olan yangın güvenlik raporunun hiç alınmamış olması.

• Mevcut raporun geçerlilik süresinin tamamlanmış ve yenilenmemiş olması.

• Kontrolü gerçekleştiren Yangın Güvenlik Uzmanlarının, görevlerini mevzuata uygun şekilde yapmadıklarının tespit edilmesi.

7.0 Sonuç ve Genel Değerlendirme

Türkiye’deki yangın güvenliği mevzuatı, 3194 sayılı İmar Kanunu ve Binaların Yangından Korunması Hakkındaki Yönetmelik temelinde, proaktif ve çok katmanlı bir denetim sistemi kurmaktadır. Bu sistem, bina sahipleri ve yöneticilerinden başlayarak, denetimleri gerçekleştiren Yangın Güvenlik Uzmanlarına ve nihai denetimi sağlayan İtfaiye ile diğer ilgili bakanlıklara kadar geniş bir paydaş ağına önemli sorumluluklar yükler.

Sistemin başarısı; risk temelli olarak belirlenmiş periyodik kontrollerin titizlikle yapılmasına, bu kontrolleri yürüten Yangın Güvenlik Uzmanlarının yetkinliğine ve mesleki ahlakına, son olarak da tespit edilen uygunsuzluklara karşı öngörülen yaptırımların idareler tarafından kararlılıkla uygulanmasına doğrudan bağlıdır. Tüm paydaşların üzerine düşen sorumlulukları eksiksiz yerine getirmesi, yapıların can ve mal güvenliği açısından sürdürülebilir bir koruma altında olmasının tek güvencesidir.